Ong dú miền Trung: Nhân đàn từ tổ hoang và giữ giống qua mùa khô

Chọn và ghi chép tổ hoang ở miền Trung

Mình nuôi ong dú ở miền Trung hơn 10 năm, phần lớn đàn bắt từ tổ hoang chứ không mua. Ở đây, người nuôi thường gọi ong dú là ong rú hay ong muỗi, tùy địa phương. Khi bắt tổ, điều quan trọng là chọn tổ mẹ khỏe: xem kích cỡ tổ, mật đầy, ấu trùng nhiều, ong hoạt động sôi nổi. Mình ghi chép từng đàn vào sổ: ngày bắt, vị trí bắt, kích thước tổ lúc đầu, màu sắc ong (một số tổ ong sẫm hơn, một số nhạt hơn). Điều này giúp theo dõi từng đàn phát triển như thế nào qua các mùa.

Ghi chép rất cần thiết ở vùng mùa khô dài như miền Trung. Mình viết rõ: tổ nào tăng trưởng nhanh, tổ nào chậm, tổ nào dễ suy yếu khi nắng. Từ đó, lần sau bắt tổ hoang, mình biết chọn loại nào để làm tổ mẹ cho nhân đàn. Các tổ hoang ở miền Trung thường được bắt từ tháng 4 đến tháng 8, khi có mưa gián đoạn và hoa nở. Sau tháng 9, nguồn nước và thức ăn giảm, nên bắt tổ lúc đó có rủi ro cao.

Nhân đàn từ tổ mẹ khỏe

Nhân đàn ở miền Trung mất thời gian hơn miền Bắc vì tổ phát triển chậm hơn. Mình thường chờ tổ mẹ có kích cỡ tốt (chiếm khoảng 60–70% không gian hộp) rồi mới tách. Nếu tách sớm, đàn con sẽ yếu và dễ chết trong mùa khô. Từ khi bắt tổ hoang đến khi đủ điều kiện tách, thường mất 4–6 tháng. Nếu bắt vào tháng 5, thường tháng 9–10 mới tách được. Nhưng tháng 9–10 là lúc mùa khô bắt đầu, nên mình phải chuẩn bị kỹ.

Khi tách, mình để tổ mẹ ở chỗ cũ, lấy ấu trùng, trứng và một phần mật đưa vào hộp mới gần đó. Ong sẽ tự xây tổ mới. Điều khó khăn ở miền Trung là sau tách, nếu mùa khô đến sớm và kéo dài, cả tổ mẹ lẫn tổ con đều có nguy cơ suy yếu. Mình phải chắc chắn rằng quanh khu nuôi có đủ cây hoa hoặc cây bụi chịu hạn để ong kiếm ăn.

Giữ đàn qua mùa khô dài

Mùa khô miền Trung kéo dài từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau, thậm chí có năm kéo dài đến tháng 4. Đây là giai đoạn khó khăn nhất. Mình quan sát từng đàn hàng tuần: nếu ong chậm chạp, ít bay, tổ yếu, thì là dấu hiệu suy. Một số đàn có thể suy hoàn toàn và chết. Để giữ đàn, mình phải đảm bảo nguồn nước gần (bát nước có sỏi hoặc khăn ẩm), không để tổ ở nơi gió quá mạnh, và theo dõi mật trong tổ. Nếu mật gần hết, ong sẽ đói, nhất là khi ngoài không có hoa.

Một cách mình thử là giữ cây bụi chịu hạn quanh khu nuôi: cây me, cây xanh lá quanh năm, hoặc cây hoa nở vào mùa khô. Điều này giúp ong có thức ăn tự nhiên mà không cần can thiệp quá nhiều. Tuy nhiên, ở một số vùng miền Trung rất khắc nghiệt, ngay cả những cây này cũng héo. Lúc đó, mình chỉ có thể chờ và hy vọng.

Liên lạc và học hỏi liên tục

Mình luôn giữ liên lạc với những người nuôi ong khác ở miền Trung để hỏi qua mùa khô đầu tiên, nhất là khi là người mới. Mỗi vùng, mỗi năm có điều kiện khác nhau. Năm nay mùa khô nhẹ, năm sau có thể nặng. Ghi chép chi tiết, chia sẻ kinh nghiệm với hàng xóm, và không bao giờ bỏ cuộc là những điều giúp mình vượt qua những năm khó khăn. Ong dú ở miền Trung cho sản lượng mật không nhiều—khoảng 0,5–1 lít mỗi năm nếu điều kiện tốt—nhưng giá trị của nó nằm ở sự bền bỉ và giống tốt được giữ lại qua nhiều mùa.

Câu hỏi thường gặp