Ong dú, ong dũ, ong muỗi ở Tây Nguyên: Gọi tên, phân biệt và chọn tổ vận chuyển

Ong dú, ong dũ, ong muỗi ở Tây Nguyên: Gọi tên, phân biệt và chọn tổ vận chuyển

Ở Tây Nguyên, người nuôi ong dú thường gặp nhầm lẫn giữa các loài ong nhỏ khác nhau vì cùng sinh sống trong môi trường cao nguyên. Mình nuôi ong dú ở vùng này nhiều năm và nhận thấy rằng việc phân biệt chính xác từng loài là bước đầu tiên để chọn tổ tốt trước vận chuyển. Bài này chia sẻ cách gọi tên, nhận diện và lựa chọn tổ ong dú phù hợp với điều kiện vận chuyển trên cao nguyên.

Tên gọi ong dú ở từng địa phương Tây Nguyên

Ở Đắk Lắk và Đắk Nông, người địa phương gọi ong dú là "ong dú" hoặc "ong dũ" tùy theo phát âm địa phương. Ở Lâm Đồng, vùng cao hơn, ong dú còn được gọi là "ong muỗi" vì kích thước rất nhỏ, dễ nhầm với muỗi khi bay. Tuy nhiên, tên gọi này không hoàn toàn chính xác vì ong dú không phải muỗi. Ở Gia Lai, một số người gọi là "ong rú" hoặc "ong lỗ". Dù tên gọi khác nhau, tất cả đều là ong dú thuộc chi Trigona hoặc Tetragonula, loài ong không có kim đốt, chỉ tự vệ bằng bu và cắn nhẹ.

Mình nhận thấy rằng tên gọi địa phương phản ánh đặc điểm của ong dú mà người dân quan sát được. Ở những nơi ong dú bay thành bầy nhỏ, người ta gọi là "ong muỗi". Ở những nơi ong dú xây tổ trong lỗ cây, người ta gọi là "ong lỗ". Hiểu rõ tên gọi giúp người nuôi mới dễ tìm hiểu và hỏi han kinh nghiệm từ những người nuôi lâu năm trong vùng.

Cách phân biệt ong dú với ong nhỏ khác ở Tây Nguyên

Trên cao nguyên, ong dú dễ bị nhầm với ong mật nhỏ, ong bắp cày hoặc ong bạc. Điểm khác biệt rõ nhất là ong dú không có kim đốt ở đuôi, còn các loài ong khác có. Khi quan sát tổ, ong dú xây những bọng sáp riêng lẻ chứa mật, không xây nòng sáp liên tiếp như ong mật. Kích thước ong dú rất nhỏ, chiều dài từ 3 đến 4 mm, màu sắc thường là nâu nhạt hoặc đen. Ong dú bay chậm hơn ong mật, và khi gặp nguy hiểm, chúng bu vào người hoặc cắn nhẹ thay vì đốt.

Mình thường dạy những người nuôi mới cách nhận diện ong dú bằng tay. Lấy một con ong ra, để nó bò trên tay mình, ong dú sẽ cố gắng bu vào da hoặc cắn nhẹ, không đốt. Nếu bị đốt, đó không phải ong dú. Trên cao nguyên, nơi có nhiều loài ong hoang, cách nhận diện này rất hữu ích khi người nuôi muốn bắt tổ hoang hoặc mua tổ từ người khác.

Chọn tổ ong dú khỏe mạnh trước vận chuyển

Trước khi vận chuyển tổ ong dú từ nơi này sang nơi khác trên cao nguyên, người nuôi cần kiểm tra tình trạng tổ. Tổ khỏe mạnh có dấu hiệu: bọng sáp đầy đủ, mật đặc và nhiều, có ấu trùng ở các bọng, ong di chuyển nhanh nhẹn khi tổ bị xáo trộn. Nếu tổ quá nhỏ, ít ong, hoặc bọng sáp trống rỗng, đó là tổ yếu, không nên vận chuyển vì sẽ suy đi trong quá trình di chuyển.

Mình luôn chọn tổ ít nhất 2 đến 3 tuần tuổi, khi đã có ấu trùng và ong công đủ để chăm sóc. Tổ quá non, chỉ có ong mẹ và vài con ong, sẽ khó sống sót. Trên cao nguyên, nơi nhiệt độ thay đổi, tổ yếu dễ bị suy nhanh. Trước vận chuyển, mình kiểm tra hộp gỗ, đảm bảo không có khe hở để ong thoát hoặc côn trùng xâm nhập.

Vận chuyển ong dú từ vùng cao nguyên

Vận chuyển ong dú ở Tây Nguyên có những đặc thù riêng vì địa hình núi đồi và nhiệt độ biến đổi. Nên vận chuyển vào sáng sớm hoặc chiều tối, khi ong dú ít bay ra ngoài. Hộp gỗ chứa tổ phải được đặt trong túi vải, không để ngoài nắng trực tiếp. Trên đường vận chuyển, tránh rung lắc mạnh vì ong dú sẽ hoảng loạn. Nếu vận chuyển từ vùng thấp lên cao, hoặc ngược lại, hãy để tổ ở điều kiện mới trong 2 đến 3 ngày trước khi thả ong ra hoạt động bình thường.

Mình từng vận chuyển tổ từ Đắk Lắk lên Lâm Đồng, nơi cao hơn 500 mét. Tổ cần thời gian thích nghi với nhiệt độ thấp hơn. Nếu thả ong ra ngay, chúng sẽ hoảng loạn vì lạnh và không biết kiếm ăn. Trong mùa mưa ở Tây Nguyên, vận chuyển ong dú khó khăn hơn vì ong sợ ẩm và không bay được. Chọn mùa khô là thời gian tốt nhất để vận chuyển tổ ong dú ở vùng này.

Lời khuyên cho người mới vận chuyển ong dú ở Tây Nguyên

Người nuôi mới nên bắt đầu bằng việc học nhận diện ong dú đúng từng vùng. Hỏi những người nuôi lâu năm trong khu vực về tên gọi địa phương và cách phân biệt với ong khác. Khi mua tổ, luôn kiểm tra tình trạng tổ trước khi thanh toán. Đừng chỉ tin vào lời nói của người bán, mà tự mở hộp ra xem ong và mật. Nếu tổ quá nhỏ hoặc ong ít, hãy từ chối hoặc thương lượng giá.

Trên cao nguyên, nơi mùa khô kéo dài, ong dú cần được chăm sóc kỹ lưỡng. Vận chuyển tổ vào mùa khô là lựa chọn an toàn nhất. Nếu vận chuyển trong mùa mưa, phải có kế hoạch bảo vệ tổ khỏi ẩm ướt. Mình luôn chuẩn bị hộp gỗ khô, dùng vải cotton để bọc tổ, và để tổ ở nơi thoáng mát trong quá trình vận chuyển. Sau khi thả ong vào nơi nuôi mới, để chúng yên tĩnh ít nhất 3 ngày trước khi kiểm tra lần đầu.

Câu hỏi thường gặp